भक्तपुर, कार्तिक २० । नेपाली समाजमा पछिल्ला केही वर्षयता धनतेरस पर्वप्रतिको आकर्षण उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ । विशेषगरी सुनचाँदीका गरगहना, तामा, पित्तल तथा अन्य धातुका भाँडाकुँडा किन्ने प्रचलनले धनतेरसलाई बजार केन्द्रित पर्वका रूपमा समेत स्थापित गर्न थालेको छ ।
विगतमा नेपाली समाजमा तिहारका मुख्य दिन काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मीपूजा, गोवर्धन पूजा र भाइटीकालाई विशेष महत्त्व दिइन्थ्यो । तर पछिल्लो समय तिहार सुरु हुनुअघि नै मनाइने धनतेरसले पनि उत्तिकै चर्चा र प्राथमिकता पाउन थालेको छ । विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा धनतेरसका अवसरमा सुनचाँदीका पसलदेखि भाँडाकुँडा तथा विद्युतीय सामग्रीका पसलसम्म ग्राहकको चहलपहल बढ्ने गरेको छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार धनतेरस कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन मनाइन्छ । यस दिन धनका देवता कुबेर र आरोग्यका देवता भगवान् धन्वन्तरीको पूजा गर्ने परम्परा छ । समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृत कलशसहित प्रकट भएको धार्मिक विश्वासका आधारमा यस दिनलाई स्वास्थ्य, समृद्धि र शुभारम्भसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।
धनतेरसका दिन नयाँ धातुका सामग्री, विशेषगरी सुन, चाँदी, तामा र पित्तलका भाँडाकुँडा खरिद गर्दा घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रिने धार्मिक विश्वास पनि रहिआएको छ । यही मान्यताका कारण यस दिनलाई नयाँ वस्तु खरिदका लागि शुभ अवसरका रूपमा लिने गरिन्छ ।
तर नेपाली समाजमा धनतेरसको बढ्दो लोकप्रियताका पछाडि धार्मिक आस्थासँगै बजार विस्तार, सामाजिक सञ्जाल, विज्ञापन र उपभोक्ता संस्कृतिको प्रभाव पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।
भारतमा लामो समयदेखि लोकप्रिय रहेको धनतेरस पर्वको प्रभाव खुला सीमाना, पारिवारिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध र सञ्चारमाध्यममार्फत नेपाली समाजमा पनि विस्तार भएको देखिन्छ । विशेषगरी भारतीय टेलिभिजन, चलचित्र, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल विज्ञापनले धनतेरसलाई नयाँ सामान खरिद गर्ने विशेष दिनका रूपमा स्थापित गर्न भूमिका खेलेका छन् ।
यससँगै सुनचाँदी व्यवसायी तथा विभिन्न व्यापारिक प्रतिष्ठानले धनतेरसलाई विशेष बिक्री अवसरका रूपमा उपयोग गर्न थालेका छन् । ग्राहक आकर्षित गर्न छुट, विशेष अफर र प्रचारप्रसार गरिँदा पनि यस पर्वप्रतिको चासो बढेको छ ।
अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालमा धनतेरसका अवसरमा सुनचाँदी तथा नयाँ सामग्री खरिद गरेका तस्बिर र शुभकामना सन्देश सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्तिले पनि यस पर्वलाई सामाजिक प्रतिष्ठा र उत्सवसँग जोड्न थालेको छ ।
यद्यपि, धनतेरसको बढ्दो लोकप्रियतासँगै एउटा प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ—के नेपाली समाजमा धार्मिक आस्थाका कारण मात्रै धनतेरसको महत्त्व बढेको हो, वा बजार र उपभोक्तावादी संस्कृतिले पनि यसलाई नयाँ स्वरूप दिएको हो ?
संस्कृति समयसँगै परिवर्तन र विस्तार हुँदै जानु स्वाभाविक हो । नयाँ पुस्ताले विभिन्न सांस्कृतिक परम्परालाई आत्मसात् गर्नु सकारात्मक पक्ष पनि हुन सक्छ । तर कुनै पनि पर्वको महत्त्व केवल किनमेल र आर्थिक कारोबारमा सीमित हुनु हुँदैन ।
धनतेरसलाई स्वास्थ्य, समृद्धि, पारिवारिक सुख र शुभकामनाको पर्वका रूपमा बुझ्दै आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार मनाउनु उपयुक्त देखिन्छ । धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँगै अनावश्यक खर्च तथा देखासिकीबाट जोगिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
यसरी हेर्दा नेपाली समाजमा धनतेरसको बढ्दो आकर्षण केवल एउटा धार्मिक पर्वको विस्तार मात्र नभई बदलिँदो जीवनशैली, बजारको प्रभाव र सांस्कृतिक आदानप्रदानको प्रतिबिम्बसमेत हो ।
