भक्तपुर, कार्तिक २० । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार नजिकिँदै गर्दा यस वर्ष काठमाडौँ उपत्यकाभित्रै पर्व मनाउने तिथिमितिलाई लिएर फरक–फरक निर्णय सार्वजनिक भएका छन् । भक्तपुर, काठमाडौं र ललितपुरमा लक्ष्मीपूजा, म्हःपूजा तथा भाइटीका (किजापूजा) फरक–फरक दिन मनाउने निर्णय सार्वजनिक भएपछि सर्वसाधारणमा अन्योल सिर्जना भएको छ ।
एउटै धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको उपत्यकाका तीन जिल्लामा तिहारका मुख्य पर्व मनाउने दिन नै फरक देखिनुले तिथिमिति निर्धारणमा एकरूपता किन हुन सकेन भन्ने प्रश्न उठाएको छ ।
यस वर्ष नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले सार्वजनिक गरेको तिहारको तिथिमिति र स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूले गरेको निर्णयबीच केही भिन्नता देखिएको हो ।
तीन जिल्लामा कुन दिन मनाइँदैछ तिहार ?
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले सार्वजनिक गरेको निर्णयअनुसार यस वर्ष कात्तिक २२ गते आइतबार लक्ष्मीपूजा, कात्तिक २४ गते मंगलबार म्हःपूजा र कात्तिक २५ गते बुधबार भाइटीका मनाउने कार्यक्रम छ । समितिले भाइटीकाको उत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेट निर्धारण गरेको छ ।
तर भक्तपुरमा भने स्थानीय परम्परा तथा तान्त्रिक विधिलाई आधार मानेर फरक निर्णय गरिएको छ । भक्तपुर नगरपालिकाका प्रमुख सुनिल प्रजापतिको अध्यक्षतामा तलेजुका पुजारी, ज्योतिष, कर्माचार्य, नवदुर्गा गण तथा जात्रा व्यवस्थापन समितिका प्रतिनिधिसहित बसेको बैठकले कात्तिक २२ गते लक्ष्मीपूजा, २३ गते म्हःपूजा र २४ गते किजापूजा मनाउने निर्णय गरेको छ ।
त्यस्तै, ललितपुरका ज्योतिष तथा जोशी समाजले पनि लक्ष्मीपूजा कात्तिक २२ गते, म्हःपूजा २३ गते साँझ र किजापूजा २४ गते मनाउने निर्णय सार्वजनिक गरेको विवरण छ ।
काठमाडौंको जनबहालस्थित कनक चैत्य महाविहारसँग सम्बन्धित आर्यावलोकितेश्वर सुधार समूहले भने स्वन्ति नखःका पर्वहरू कात्तिक २१ गते क्वःपूजा, २२ गते खिचा पूजा, २३ गते लक्ष्मीपूजा, २४ गते म्हःपूजा र २५ गते किजापूजा गर्ने तालिका सार्वजनिक गरेको छ ।
यसरी एउटै उपत्यकाभित्र लक्ष्मीपूजा, म्हःपूजा र भाइटीकासमेत फरक दिन मनाउने अवस्था देखिएको छ ।
किन फरक भयो तिथिमिति ?
हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार चाडपर्वको मिति निर्धारण गर्दा तिथि, नक्षत्र, सूर्योदय, सूर्यास्त र पूजा गर्ने समयलाई आधार मानिन्छ । चन्द्रमासमा आधारित तिथि अंग्रेजी पात्रोको मितिजस्तो मध्यरातमा परिवर्तन हुँदैन । कुनै तिथि बिहान, दिउँसो वा साँझ जुनसुकै समयमा सुरु र समाप्त हुन सक्छ ।
यस वर्ष पनि औँसी तिथि कात्तिक २२ गते बिहान १०ः५४ बजेपछि, प्रतिपदा तिथि कात्तिक २३ गते बिहान ११ः३३ बजेपछि र द्वितीया तिथि कात्तिक २४ गते दिउँसो १२ः४१ बजेपछि सुरु हुने समयलाई आधार बनाएर विभिन्न धार्मिक संस्थाले आ–आफ्नो निर्णय गरेका छन् ।
कुन तिथिलाई कुन दिनको पर्वसँग जोड्ने भन्ने विषयमा धार्मिक विधि, सूर्योदयको तिथि र साँझको पूजा समयलाई प्राथमिकता दिने तरिकामा भिन्नता देखिँदा पर्वको मिति पनि फरक परेको हो ।
धार्मिक परम्परा कि पात्रोमा एकरूपताको अभाव ?
नेपाल संवत्, स्वन्ति नखः र नेवार समुदायका मौलिक सांस्कृतिक परम्परासँग तिहारका पर्वहरू विशेष रूपमा जोडिएका छन् । विशेषगरी भक्तपुर र ललितपुरमा म्हःपूजा तथा किजापूजाको आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व छ ।
त्यसैले सबै समुदाय र धार्मिक संस्थाले एउटै निर्णयलाई अनिवार्य रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था नहुन सक्छ । तर राष्ट्रिय रूपमा महत्त्व राख्ने पर्वको मिति निर्धारणमा फरक निर्णय सार्वजनिक हुँदा सर्वसाधारणमा अन्योल उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो ।
यसले परिवारका सदस्यबीच भेटघाट, भाइटीकाको तयारी, सार्वजनिक बिदा, विद्यालय तथा कार्यालयको कार्यतालिका र सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालनमा समेत व्यावहारिक समस्या सिर्जना गर्न सक्छ ।
समन्वयको आवश्यकता
तिहारजस्तो साझा सांस्कृतिक पर्वमा तिथिमिति निर्धारणसम्बन्धी अन्योल कम गर्न नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति, स्थानीय तह, ज्योतिष समाज, मठमन्दिर तथा सांस्कृतिक संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिन्छ ।
फरक धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतालाई सम्मान गर्दै कुन आधारमा कुन पर्व कुन दिन मनाउने निर्णय गरिएको हो भन्ने विषयमा समयमै स्पष्ट सूचना सार्वजनिक गर्न सके सर्वसाधारणलाई सहज हुनेछ ।
आखिर एउटै उपत्यकामा बस्ने मानिसले एउटै पर्व फरक–फरक दिन मनाउनुपर्ने अवस्था किन सिर्जना भइरहेको छ ? तिथिको गणना र धार्मिक परम्पराको व्याख्यामा रहेको भिन्नता स्वाभाविक हो कि पात्रो प्रकाशन तथा निर्णय प्रक्रियामा समन्वयको कमी पनि यसको कारण हो ?
हरेक वर्ष दोहोरिने यो प्रश्नको समाधान खोज्नु सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक निकायका लागि आवश्यक देखिन्छ । पर्वको वास्तविक उद्देश्य आपसी सद्भाव, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउनु हो । त्यसैले तिहारको उल्लाससँगै तिथिमितिको अन्योल हटाउन पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।
