काठमाडौं, असोज ११ । हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २७ मा मनाइने विश्व पर्यटन दिवस यस वर्ष नेपालका लागि केवल पर्यटन प्रवर्द्धनको उत्सव मात्र होइन, प्राकृतिक विपत्तिपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको सकारात्मक छवि पुनः स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा पनि आएको छ।
‘अतिथि देवो भवः’ अर्थात् पाहुना भगवान् हुन् भन्ने मान्यता बोकेको नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमशृङ्खला, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक आस्था र आतिथ्य सत्कारका कारण विश्वका पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य रहँदै आएको छ। तर, गत भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई गम्भीर धक्का पुर्याएको छ।
यस विपत्तिले जनधनको क्षतिसँगै पर्यटकीय पूर्वाधार, होटल, पदमार्ग, सडक तथा यातायात सम्पर्कमा क्षति पुर्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा बाढीको विनाशकारी दृश्य र पर्यटकहरू सम्पर्कविहीन भएको समाचार व्यापक रूपमा प्रसारित भएपछि नेपालको पर्यटन सुरक्षाबारे पनि प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
रसुवाको बाढीले पर्यटन क्षेत्रमा ५२ अर्बभन्दा बढीको क्षति
गत अगस्ट २६ मा रसुवाको भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा आएको बाढीले रसुवासहित नुवाकोट, धादिङलगायतका जिल्लामा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। बाढीले बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा व्यापारिक पूर्वाधारमा क्षति पुर्याउनुका साथै पर्यटकीय गतिविधिसमेत प्रभावित बनाएको छ।
रेडियो नेपालको सेप्टेम्बर २१ को समाचारअनुसार संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयअन्तर्गत गठित द्रुत प्रतिकार्य टोलीले पर्यटन क्षेत्रमा मात्रै ५२ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ। होटल क्षेत्रमा १९ अर्ब ५६ करोड, विदेशी पर्यटन आम्दानीमा १४ अर्ब ६० करोड र पर्यटक व्यवस्थापन क्षेत्रमा १२ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति अनुमान गरिएको छ।
यस विपत्तिमा पर्यटकहरूको सम्पर्क विच्छेद, पदयात्रा मार्ग अवरुद्ध तथा पर्यटकीय सेवा प्रभावित हुनुले नेपालको पर्यटन सुरक्षाबारे अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढाएको छ।
विश्वसामु नेपालको नकारात्मक छवि कसरी बदल्ने?
प्राकृतिक विपत्ति कुनै देशको चाहना वा योजनाबाट उत्पन्न हुने घटना होइन। तर विपत्तिपछि त्यसको व्यवस्थापन, सूचना प्रवाह, पुनर्निर्माण र पर्यटकको सुरक्षाका लागि गरिने प्रयासले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा देशको छवि निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
रसुवाको बाढीपछि नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा आएको विनाशको समाचारलाई मात्र आफ्नो परिचय बन्न दिनु हुँदैन। विपत्तिबाट प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक अवस्था सार्वजनिक गर्दै अन्य सुरक्षित तथा सञ्चालनमा रहेका पर्यटकीय गन्तव्यबारे तथ्यपरक सूचना प्रवाह गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो।
नेपाल पर्यटन बोर्ड, पर्यटन व्यवसायी, होटल संघ, ट्रेकिङ एजेन्सी, सञ्चारमाध्यम तथा विदेशस्थित नेपाली नियोगहरूबीच समन्वय गरी अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकलाई विश्वास दिलाउने अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
यसका लागि निम्न पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ।
१. सुरक्षित पर्यटकीय गन्तव्यबारे स्पष्ट सूचना
नेपालका सबै पर्यटकीय गन्तव्य बाढीबाट प्रभावित भएका छैनन्। त्यसैले प्रभावित क्षेत्र र सञ्चालनमा रहेका गन्तव्यबीच स्पष्ट भिन्नता देखाउँदै सडक, पदमार्ग, हवाई सेवा, होटल तथा पर्यटकीय सुविधाको अद्यावधिक विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
पर्यटकले यात्रा योजना बनाउँदा आधिकारिक र विश्वसनीय सूचना प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था मिलाउनु आवश्यक छ।
२. अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसँग प्रभावकारी समन्वय
बाढीका दृश्य र क्षतिको विवरण विश्वभर पुगेजस्तै उद्धार, राहत, पुनर्निर्माण र पर्यटन पुनः सञ्चालनका सकारात्मक प्रयास पनि विश्वसामु पुर्याउनुपर्छ।
नेपालको वास्तविक अवस्थाबारे अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमलाई नियमित जानकारी उपलब्ध गराउने, तथ्यमा आधारित प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्ने तथा विदेशी पत्रकार र पर्यटन सञ्चारकर्मीलाई प्रभावित क्षेत्रको अवस्था अवलोकन गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
३. डिजिटल माध्यमबाट नेपालको सकारात्मक प्रचार
सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, भिडियो सामग्री तथा अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल पर्यटन प्लेटफर्ममार्फत नेपालका प्राकृतिक, सांस्कृतिक र धार्मिक गन्तव्यको प्रचारलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।
लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड, सगरमाथा, अन्नपूर्ण, पोखरा, चितवन, लुम्बिनी, भक्तपुर तथा काठमाडौं उपत्यकाका सम्पदाबारे विश्वसनीय र आकर्षक सामग्री उत्पादन गरी लक्षित पर्यटकसम्म पुर्याउन आवश्यक छ।
४. पर्यटन व्यवसायी र स्थानीय समुदायको पुनरुत्थान
पर्यटन केवल पर्यटक आगमन र विदेशी मुद्रा आर्जनको विषय होइन। यससँग स्थानीय होटल व्यवसायी, गाइड, भरिया, यातायात व्यवसायी, हस्तकला उत्पादक तथा हजारौँ परिवारको जीविकोपार्जन जोडिएको छ।
प्रभावित व्यवसायलाई पुनः सञ्चालन गर्न सहुलियत, प्रवर्द्धनात्मक प्याकेज, तालिम तथा आवश्यक पूर्वाधार सहयोग उपलब्ध गराउनु पर्यटन पुनरुत्थानको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
५. विपद् प्रतिरोधी र जिम्मेवार पर्यटनको विकास
जलवायुजन्य जोखिम र प्राकृतिक विपत्तिको सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै पर्यटन पूर्वाधार निर्माण तथा व्यवस्थापनमा दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ।
सुरक्षित पदमार्ग, प्रभावकारी सूचना प्रणाली, आपत्कालीन उद्धार संयन्त्र, पर्यटक दर्ता प्रणाली तथा स्थानीय समुदायको सहभागिताले नेपालको पर्यटनलाई थप व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
पर्यटन दिवसको सन्देश: सबैका लागि पहुँचयोग्य र समावेशी पर्यटन
विश्व पर्यटन दिवस २०२६ को विषयवस्तु ‘पर्यटनलाई पुनःपरिकल्पना गर्न डिजिटल एजेन्डा र कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ रहेको संयुक्त राष्ट्रसंघको सन्देशमा उल्लेख छ। यसले डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगबाट पर्यटनलाई थप समावेशी, पहुँचयोग्य र स्थानीय समुदायका लागि लाभदायी बनाउने विषयलाई जोड दिएको छ।
नेपालले पनि डिजिटल प्रविधिको उपयोग गर्दै पर्यटकलाई गन्तव्यको वास्तविक अवस्था, सुरक्षा सूचना, यात्रा मार्ग, आवास सुविधा तथा स्थानीय पर्यटन सेवाबारे सहज जानकारी उपलब्ध गराउन सक्छ।
त्यसैगरी अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका भएका परिवार तथा विशेष आवश्यकता भएका पर्यटकका लागि पहुँचयोग्य पर्यटन पूर्वाधार विकास गर्नु आवश्यक छ।
विपत्तिलाई नेपालको पहिचान होइन, पुनरुत्थानको सन्देश बनाऔँ
रसुवाको बाढीले नेपाललाई ठूलो मानवीय, आर्थिक र पर्यटकीय क्षति पुर्याएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि बाढीबाट प्रभावित समुदायको पुनःस्थापना, पूर्वाधार तथा जीविकोपार्जन पुनर्निर्माणलाई महत्त्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ।
यस्तो अवस्थामा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार केवल पर्यटकलाई नेपाल आउन आग्रह गर्ने अभियानमा सीमित हुनु हुँदैन। विपत्तिको वास्तविकता स्वीकार गर्दै प्रभावित समुदायलाई सहयोग गर्ने, सुरक्षित गन्तव्यमा जिम्मेवार यात्रा गर्न प्रोत्साहन गर्ने र नेपालको पर्यटन पुनरुत्थानमा सहभागी बन्न आह्वान गर्ने सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ।
नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र नेपालीको आत्मीय आतिथ्य सत्कार नै नेपालको पर्यटनको वास्तविक शक्ति हो। विपत्तिपछिको पुनर्निर्माण, पारदर्शी सूचना प्रवाह र जिम्मेवार पर्यटन व्यवस्थापनमार्फत यही पहिचानलाई पुनः विश्वसामु स्थापित गर्न सकिन्छ।
विश्व पर्यटन दिवसको अवसरमा नेपालले विश्वलाई दिनुपर्ने सन्देश स्पष्ट छ—नेपाल विपत्तिबाट प्रभावित भएको छ, तर नेपालको पर्यटन सम्भावना, आतिथ्य सत्कार र पुनः उठ्ने सामर्थ्य जीवित छ।
