काठमाडौं, असोज १० । वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व सोह्रश्राद्ध अर्थात् पितृ पक्ष आजदेखि प्रारम्भ भएको छ। आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि औँसीसम्म १६ दिन मनाइने पितृ पक्षमा दिवंगत पितृहरूको सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्दै श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ।
पितृ पक्षलाई महालय पक्ष, सोह्रश्राद्ध, पितृ पोखो लगायतका नामले पनि चिनिन्छ। यस अवधिमा आफ्ना दिवंगत माता, पिता, बाजे, बज्यै तथा अन्य पितृहरूको सम्झनामा धार्मिक विधिअनुसार श्राद्ध, तर्पण र दान गर्ने चलन छ।
सनातन संस्कारमा पितृ कर्मलाई पारिवारिक संस्कार, पुस्तान्तरण र पुर्खाप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिइन्छ। आफ्ना पूर्वजहरूको योगदान स्मरण गर्दै उनीहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु सोह्रश्राद्धको मूल भाव हो।
आज प्रतिपदा श्राद्ध
सोह्रश्राद्धको पहिलो दिन आज प्रतिपदा तिथिमा दिवंगत भएका पितृहरूको श्राद्ध गरिँदैछ। परम्पराअनुसार पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा वार्षिक श्राद्ध गर्ने गरिन्छ भने सोह्रश्राद्धको अवधिमा पनि सम्बन्धित तिथिअनुसार पितृ कर्म सम्पन्न गरिन्छ।
पितृ पक्षको अन्तिम दिन सर्वपितृ औँसीका रूपमा मनाइन्छ। यस दिन तिथिअनुसार श्राद्ध गर्न नसकिएका पितृहरूका साथै पिता र माता दुवै पक्षका पितृहरूको सम्झनामा तर्पण तथा श्राद्ध गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
महाभारतसँग जोडिएको पितृ पक्षको किंवदन्ती
पितृ पक्षको प्रारम्भसँग सम्बन्धित एउटा लोकप्रिय किंवदन्ती महाभारतका दानवीर कर्णसँग जोडिएको छ।
महाभारतको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका कर्ण स्वर्ग पुगेपछि उनलाई भोजनका रूपमा सुन, चाँदी तथा बहुमूल्य आभूषणहरू प्रदान गरिएको धार्मिक कथन छ। वास्तविक भोजनको सट्टा बहुमूल्य धातुहरू प्राप्त भएपछि कर्णले स्वर्गका राजा इन्द्रसँग यसको कारणबारे जिज्ञासा राखेका थिए।
इन्द्रले कर्णले जीवनभर सुन, चाँदी तथा धनसम्पत्ति दान गरे पनि आफ्ना पितृहरूको सम्झनामा अन्न तथा भोजन दान नगरेको कारण स्वर्गमा उनलाई भोजनको सट्टा सुनचाँदी प्रदान गरिएको बताए।
आफूलाई पितृहरूका लागि भोजन दान गर्नुपर्ने परम्पराबारे जानकारी नभएको बताएपछि कर्णलाई १६ दिनका लागि पृथ्वीमा फर्कने अवसर दिइएको र उनले पितृहरूको नाममा अन्न तथा भोजन दान गरेको किंवदन्ती प्रचलित छ। यही कथासँग जोडेर पितृ पक्षमा श्राद्ध तथा दान गर्ने परम्पराको व्याख्या गरिन्छ।
पितृ पक्षमा कसरी गरिन्छ श्राद्ध?
श्राद्धका दिन परिवारका सदस्य तथा पुरोहितको उपस्थितिमा धार्मिक विधिअनुसार पितृ कर्म सम्पन्न गर्ने परम्परा छ। कर्ताले स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने, आवश्यकताअनुसार जनै परिवर्तन गर्ने तथा पुरोहितको निर्देशनमा पूजा, तर्पण र पिण्डदान गर्ने चलन छ।
श्राद्धका लागि घरमा चोखोनितो गरी परम्परागत परिकार तथा नैवेद्य तयार गरिन्छ। पूजा स्थलमा घ्यू, पुष्प, तिल, कुश, जललगायत आवश्यक सामग्री विधिपूर्वक राखिन्छ। त्यसपछि पितृहरूको नाम स्मरण गर्दै तर्पण, पिण्डदान तथा दानका कार्य सम्पन्न गरिन्छ।
परम्पराअनुसार श्राद्धमा ब्राह्मण भोजन, अन्नदान तथा अन्य पुण्यकर्म गर्ने चलनसमेत रहेको छ।
श्राद्धमा छोरीको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण
परम्परागत रूपमा श्राद्धको मुख्य कर्ताका रूपमा परिवारको ज्येष्ठ पुत्रलाई प्राथमिकता दिने चलन छ। ज्येष्ठ पुत्र नभए अन्य पुत्र वा परिवारका सदस्यले श्राद्ध गर्ने प्रचलन पनि रहेको छ।
तर पछिल्लो समय श्राद्ध, तर्पण तथा पितृ स्मरणमा छोरीको भूमिकाबारे पनि चर्चा हुँदै आएको छ। पितृप्रतिको श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता कुनै एक लिङ्गमा मात्र सीमित नहुने भएकाले छोरी, बुहारी तथा परिवारका अन्य सदस्यको सहभागितालाई पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
पितृ पक्षले पारिवारिक सम्बन्ध, पुर्खाप्रतिको सम्मान र पुस्तान्तरणको सांस्कृतिक महत्त्वलाई पुनः स्मरण गराउँछ।
पितृ गायत्री मन्त्र
पितृ पक्षमा पितृहरूको स्मरण तथा सम्मानका लागि धार्मिक मन्त्रहरूको पाठ गर्ने परम्परा पनि छ।
सोह्रश्राद्ध केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आफ्ना पुर्खाहरूको योगदान स्मरण गर्ने, पारिवारिक संस्कारलाई निरन्तरता दिने र नयाँ पुस्तालाई सांस्कृतिक परम्परासँग जोड्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ।
