भक्तपुर, कार्तिक २५ । भक्तपुरको ऐतिहासिक तथा विश्व सम्पदा क्षेत्र टौमढी परिसरमा मध्यरातमा पटाका तथा आतिसबाजी पड्काइएको घटनाले सम्पदा संरक्षण, सार्वजनिक सुरक्षा र स्थानीय प्रशासनको जिम्मेवारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
ऐतिहासिक मठमन्दिर, परम्परागत बस्ती, काष्ठकला र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिएको टौमढी क्षेत्रमा रातिको समयमा लामो समयसम्म पटाका पड्काइएको भन्दै स्थानीयवासी तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले तीव्र असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूले यस्तो गतिविधिले विश्व सम्पदा क्षेत्रका अमूल्य संरचनालाई आगलागीको जोखिममा पार्नुका साथै मौलिक संस्कृति र परम्पराको मर्ममाथि समेत प्रहार गरेको टिप्पणी गरेका छन्।
विशेषगरी टौमढी परिसरमा अवस्थित ऐतिहासिक न्यातापोल मन्दिर र भैरवनाथ मन्दिरजस्ता सम्पदाको सुरक्षालाई लिएर चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। परम्परागत काठका झ्यालढोका, टुँडाल, मन्दिरका छाना तथा घना बस्तीमा रहेका पुराना संरचनामा पटाकाबाट निस्कने झिल्कोसमेत आगलागीको कारण बन्न सक्ने जोखिम रहेको स्थानीयको भनाइ छ।
सम्पदा क्षेत्रमा रमाइलो कि सम्भावित विपत्ति निम्त्याउने गतिविधि?
पटाका पड्काउने कार्यलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा लिन नमिल्ने भन्दै सामाजिक सञ्जालमा प्रशासनसँग जवाफ मागिएको छ। भारतका विभिन्न स्थानमा आतिसबाजी तथा पटाकाका कारण आगलागी र ठूलो भौतिक क्षति भएका घटनाका दृश्य सार्वजनिक भइरहेका बेला भक्तपुरको संवेदनशील सम्पदा क्षेत्रमा यस्तो गतिविधि हुनु झनै चिन्ताजनक भएको टिप्पणी गरिएको छ।
स्थानीयवासीको मुख्य प्रश्न छ– यदि पटाकाबाट निस्किएको झिल्कोले कुनै ऐतिहासिक मन्दिर, घर वा सम्पदामा आगलागी भयो भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने?
हजारौँ वर्षको इतिहास बोकेका सम्पदा एकपटक नष्ट भएमा तिनलाई पुरानै मौलिक स्वरूपमा फर्काउन सहज हुँदैन। त्यसैले सम्भावित दुर्घटना भइसकेपछि उद्धार र क्षतिपूर्तिको बहस गर्नुभन्दा दुर्घटना हुनै नदिन पूर्वसावधानी अपनाउनु आवश्यक रहेको आवाज उठेको छ।
भिन्तुना र्यालीको नाममा मध्यरातसम्मको गतिविधिमाथि प्रश्न
नेपाल संवत् नयाँ वर्षको अवसरमा आयोजना हुने भिन्तुना र्याली भक्तपुरको सांस्कृतिक पहिचान, मौलिकता र सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। तर उत्सव र सांस्कृतिक र्यालीको नाममा राति अबेरसम्म ध्वनि प्रदूषण, अव्यवस्थित गतिविधि तथा जोखिमपूर्ण आतिसबाजीलाई प्रोत्साहन दिन नहुने मत सार्वजनिक भएको छ।
भिन्तुना र्यालीको सांस्कृतिक गरिमा र अनुशासन कायम राख्नुपर्नेमा मध्यरातमा पटाका पड्काउने गतिविधिले उत्सवको मूल मर्म नै कमजोर बनाएको टिप्पणी गरिएको छ। उत्सव मनाउने अधिकार भए पनि त्यसले अरूको सुरक्षा, सार्वजनिक शान्ति र साझा सम्पदाको अस्तित्वलाई जोखिममा पार्ने छुट दिन नहुने नागरिकहरूको तर्क छ।
त्यस्तै, आयातित र जोखिमपूर्ण मनोरञ्जनका गतिविधिले स्थानीय मौलिक संस्कृति र परम्परालाई विस्थापित गर्दै लगेको भन्दै सांस्कृतिक विचलनप्रति पनि चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
प्रशासन मौन किन? अनुमति कसले दियो?
घटनापछि स्थानीय सरकार, जिल्ला प्रशासन कार्यालय र प्रहरी प्रशासनको भूमिकामाथि प्रश्न उठाइएको छ। संवेदनशील सम्पदा क्षेत्रमा यति लामो समयसम्म आतिसबाजी भइरहँदा सम्बन्धित निकायले किन तत्काल नियन्त्रण गर्न सकेनन् भन्ने प्रश्न नागरिकहरूले उठाएका छन्।
पटाका तथा आतिसबाजी प्रयोग गर्न कसले अनुमति दिएको थियो? अनुमति दिइएको भए कुन आधारमा दिइयो? अनुमति नलिई यस्तो गतिविधि गरिएको हो भने त्यसलाई रोक्न प्रहरी प्रशासन किन प्रभावकारी रूपमा परिचालित हुन सकेन? यस्ता प्रश्नको स्पष्ट जवाफ सम्बन्धित निकायबाट आउनुपर्ने माग गरिएको छ।
नगरपालिकाले विभिन्न समयमा सार्वजनिक स्थानमा अनुशासन र व्यवस्थापनका लागि निगरानी तथा नियन्त्रणका उपाय अपनाउँदै आएको अवस्थामा विश्व सम्पदा क्षेत्रमै यस्तो गतिविधि हुनुले सुरक्षा व्यवस्थाको प्रभावकारितामाथि समेत प्रश्न खडा गरेको छ।
यद्यपि, यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न खोज्दा उत्सव मनाउन नदिएको वा प्रशासनले अनावश्यक हस्तक्षेप गरेको आरोप लाग्न सक्ने अवस्था पनि छ। तर सार्वजनिक सुरक्षा र सम्पदा संरक्षणलाई राजनीतिक विवादको विषय बनाउनु उचित हुँदैन। नागरिकको उत्सव मनाउने अधिकार र सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा दुवैलाई सन्तुलित रूपमा सम्बोधन गर्नु नै जिम्मेवार प्रशासनको दायित्व हो।
यसैबीच, गृहमन्त्री सुधन गुरुङले चाडपर्वका नाममा हुने अश्लील तथा विकृत गतिविधि नियन्त्रण गर्न सरकार प्रतिबद्ध रहेको बताउँदै आए पनि भक्तपुरमा भने त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र आवश्यक सुरक्षा व्यवस्थापन नदेखिएको भन्दै स्थानीयवासीले गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। सरकारको प्रतिबद्धता भाषणमा मात्र सीमित नभई व्यवहारमै देखिनुपर्ने उनीहरूको माग छ। विश्व सम्पदा क्षेत्रजस्तो संवेदनशील स्थानमा मध्यरातसम्म जोखिमपूर्ण गतिविधि भइरहँदा प्रहरी प्रशासनको प्रभावकारी उपस्थिति र नियन्त्रणकारी कदम नदेखिनु गम्भीर विषय भएको भन्दै सम्बन्धित निकायप्रति नागरिकहरूले घोर गुनासो व्यक्त गरेका छन्। आखिर सरकारको प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी स्थानीय प्रशासन र प्रहरीको होइन र?
सम्पदा संरक्षणमा अब भाषण होइन, प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक
भक्तपुरको पहिचान केवल मन्दिर, जात्रा र ऐतिहासिक संरचनामा मात्र सीमित छैन। यहाँको जीवनशैली, परम्परागत वास्तुकला, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखि जोगिँदै आएको मौलिकता नै यसको वास्तविक सम्पत्ति हो।
त्यसैले टौमढी क्षेत्रमा पटाका तथा जोखिमपूर्ण आतिसबाजी नियन्त्रण गर्न स्थानीय सरकार, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी, स्थानीय युवा, गुठी तथा सरोकारवाला संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।
सम्पदा क्षेत्रभित्र पटाका तथा आतिसबाजी प्रयोगमा स्पष्ट निषेध र नियन्त्रणको व्यवस्था, रातिको समयमा नियमित सुरक्षा गस्ती, जोखिमपूर्ण गतिविधि गर्नेलाई कानुनी कारबाही तथा सम्भावित आगलागी नियन्त्रणका लागि आवश्यक तयारी तत्काल गर्नुपर्ने माग उठेको छ।
साथै, आगामी दिनमा भिन्तुना र्याली तथा अन्य सांस्कृतिक उत्सवलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र मर्यादित बनाउन सम्बन्धित निकायले स्पष्ट मापदण्ड र कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
दुर्घटना भएपछि जिम्मेवारी खोज्ने कि हुनुअघि नै रोक्ने?
टौमढीको घटना केवल केही मिनेटको आतिसबाजीको विषय होइन। यो भक्तपुरको ऐतिहासिक सम्पदा कति सुरक्षित छ र त्यसको संरक्षणमा जिम्मेवार निकाय कति संवेदनशील छन् भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको विषय हो।
सम्पदा क्षेत्रमा कुनै अप्रिय घटना घटेपछि छानबिन समिति बनाउने, दोषी खोज्ने र जिम्मेवारी पन्छाउने अवस्था आउन दिनु हुँदैन। त्यसअघि नै जोखिम पहिचान गरी नियन्त्रण गर्नु नै प्रशासनको वास्तविक परीक्षा हो।
उत्सव मनाउनु संस्कृति हो, तर अरूको सुरक्षा र साझा सम्पदालाई जोखिममा पार्नु संस्कृति हुन सक्दैन। प्रशासनले नागरिकको खुसीमाथि अनावश्यक प्रतिबन्ध लगाउनु आवश्यक छैन, तर सार्वजनिक सुरक्षाविरुद्धका गतिविधिमा दृढतापूर्वक उभिन भने ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
आजको सानो लापरबाही भोलि ठूलो ऐतिहासिक क्षतिको कारण नबनोस्। न्यातापोल र भैरवनाथजस्ता अमूल्य सम्पदाको सुरक्षा कुनै एक संस्था वा समुदायको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो।
सम्पदा जोगिए संस्कृति जोगिन्छ, संस्कृति जोगिए भक्तपुरको पहिचान जोगिन्छ। त्यसैले सम्भावित दुर्घटनाको प्रतीक्षा नगरी सम्बन्धित प्रशासनले तत्काल प्रभावकारी कदम चाल्न आवश्यक छ।
