काठमाडौँ, असोज ११ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत सञ्चालित ब्याचलर अफ बिजनेस स्टडिज (BBS) नेपालमा लामो समयदेखि व्यवस्थापन शिक्षा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको प्रमुख रोजाइ बन्दै आएको छ। तर पछिल्लो समय विदेश अध्ययनको तयारी गर्ने केही विद्यार्थीले BBS लाई गम्भीरतापूर्वक पूरा गर्ने स्नातक कार्यक्रमभन्दा पनि विदेश अध्ययन प्रक्रियाबीच सहज रूपमा जोडिन सकिने ‘ब्रिज’ वा अस्थायी विकल्पका रूपमा लिन थालेपछि यसको शैक्षिक मूल्य र प्रतिष्ठामाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ।
विशेषगरी विदेश अध्ययनका लागि आवेदन दिने, भिसा प्रक्रिया अघि बढाउने र भिसा अस्वीकृत भएमा पुनः अर्को विकल्प खोज्ने क्रममा BBS मा भर्ना हुने प्रवृत्ति बढिरहेको शिक्षाक्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू बताउँछन्। केही विद्यार्थी विदेश जाने योजना सफल भए BBS बीचमै छाड्ने र योजना असफल भए मात्र अध्ययनलाई निरन्तरता दिने मानसिकतामा देखिन्छन्।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—के विश्वविद्यालयको चारवर्षे स्नातक तहको कार्यक्रमलाई केवल विदेश जाने प्रक्रियाको ‘ब्याकअप प्लान’ का रूपमा प्रयोग गर्न मिल्छ?
BBS पढ्ने विद्यार्थीको उद्देश्य नै प्रश्नमा
BBS केवल नामका लागि विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने कार्यक्रम होइन। व्यवस्थापन, लेखा, वित्त, बजार व्यवस्थापन, मानव संसाधन, संगठनात्मक व्यवहार तथा व्यवसायसम्बन्धी आधारभूत ज्ञान प्रदान गर्ने यसको आफ्नै शैक्षिक उद्देश्य छ।
तर विदेश अध्ययनलाई प्राथमिकता दिँदै BBS मा भर्ना हुने र केही समयपछि अध्ययन छाड्ने प्रवृत्तिले नियमित रूपमा अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीको शैक्षिक वातावरणमा समेत असर पार्न सक्छ।
कक्षामा नियमित उपस्थित हुने, परीक्षा दिने, परियोजना तथा असाइनमेन्ट पूरा गर्ने र स्नातक तहको ज्ञानलाई आफ्नो करियरसँग जोडेर अघि बढ्ने विद्यार्थीका लागि BBS एउटा महत्वपूर्ण शैक्षिक यात्रा हो। तर सोही कक्षामा BBS लाई केवल अस्थायी विकल्पका रूपमा लिएका विद्यार्थीको संख्या बढ्दै जाँदा कार्यक्रमप्रतिको गम्भीरता र शैक्षिक संस्कृतिमाथि नै असर पर्ने जोखिम देखिन्छ।
विदेश जाने योजना असफल हुँदा मात्रै BBS सम्झिने प्रवृत्ति
नेपालमा विदेश अध्ययनप्रतिको आकर्षण बढेसँगै धेरै विद्यार्थी उच्च शिक्षा पूरा गर्न विभिन्न देशतर्फ जाने तयारीमा छन्। विदेश जाने प्रक्रिया लामो र अनिश्चित हुन सक्छ। आवेदन, कलेज छनोट, वित्तीय तयारी, कागजात, भाषा परीक्षा र भिसा प्रक्रियाका विभिन्न चरण पार गर्नुपर्ने हुन्छ।
यस्तो अवस्थामा कतिपय विद्यार्थीले नेपालमा BBS मा भर्ना भएर आफ्नो विदेश अध्ययन प्रक्रिया अघि बढाउने गरेको देखिन्छ। विदेशको भिसा लागेपछि अध्ययन छाड्ने र भिसा अस्वीकृत भएपछि मात्र नेपालमै BBS अध्ययनलाई निरन्तरता दिने अभ्यासले स्नातक शिक्षालाई प्राथमिकताको विषय नभई वैकल्पिक व्यवस्थाका रूपमा स्थापित गर्ने खतरा बढाएको छ।
विद्यार्थीले आफ्नो भविष्यबारे विकल्प राख्नु स्वाभाविक भए पनि विश्वविद्यालयको नियमित अध्ययनलाई केवल ‘भिसा नलागेसम्मको विकल्प’ बनाउनु दीर्घकालीन रूपमा विद्यार्थी स्वयंका लागि पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।
समर्पित विद्यार्थीमाथि पनि असर
BBS लाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीका लागि यो प्रवृत्ति अझ संवेदनशील विषय हो।
चार वर्षको अध्ययन पूरा गर्ने लक्ष्यसहित कक्षामा नियमित उपस्थित हुने, विषयवस्तु बुझ्ने, परीक्षा तथा आन्तरिक मूल्याङ्कनमा सहभागी हुने र व्यवस्थापन क्षेत्रमा आफ्नो करियर बनाउने विद्यार्थीले एउटै कार्यक्रममा फरक उद्देश्य भएका विद्यार्थीहरूसँग अध्ययन गर्नुपर्छ।
जब एउटै कार्यक्रमका केही विद्यार्थीको मुख्य उद्देश्य स्नातक तहको शिक्षा हासिल गर्नु हुन्छ भने केहीको उद्देश्य विदेश जाने प्रक्रियासँगै अस्थायी रूपमा नाम जोड्नु मात्र हुन्छ, त्यसले कक्षाको शैक्षिक वातावरण, उपस्थितिको संस्कृति र सिकाइप्रतिको दृष्टिकोणमा असर पार्न सक्ने शिक्षाविद्हरूको तर्क छ।
BBS को मूल्य विद्यार्थीको दृष्टिकोणले पनि निर्धारण हुन्छ
BBS को मूल्य केवल पाठ्यक्रम वा विश्वविद्यालयको नामले निर्धारण हुँदैन। विद्यार्थीले त्यसलाई कसरी लिन्छन्, कति गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्छन् र सिकेको ज्ञानलाई कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने कुराले पनि यसको प्रतिष्ठा निर्माण गर्छ।
यदि BBS लाई ‘विदेश जानुअघिको अस्थायी अध्ययन’ का रूपमा मात्र प्रस्तुत गरिँदै गयो भने यसले कार्यक्रममा अध्ययनरत हजारौँ विद्यार्थीको मेहनतलाई समेत ओझेलमा पार्न सक्छ।
त्यसैले BBS लाई नेपालमै व्यवसाय, बैंकिङ, वित्त, लेखा, मार्केटिङ, मानव संसाधन, उद्यमशीलता तथा व्यवस्थापन क्षेत्रमा करियर निर्माण गर्न सकिने पूर्ण र सम्मानित स्नातक कार्यक्रमका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ।
विद्यार्थी, कलेज र विश्वविद्यालय सबै जिम्मेवार हुनुपर्ने
यस विषयमा विद्यार्थी मात्र होइन, शैक्षिक संस्था र विश्वविद्यालय पनि जिम्मेवार हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
कलेजहरूले BBS मा भर्ना गर्दा विद्यार्थीलाई यसको पाठ्यक्रम, नियमित उपस्थितिको आवश्यकता, आन्तरिक मूल्याङ्कन, परीक्षा प्रणाली र चारवर्षे अध्ययनको उद्देश्यबारे स्पष्ट जानकारी दिन आवश्यक छ।
त्यसैगरी विश्वविद्यालयले पनि BBS कार्यक्रमलाई समयानुकूल, व्यवहारिक र रोजगारमुखी बनाउन निरन्तर सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ। व्यवसायिक क्षेत्रसँगको सहकार्य, इन्टर्नसिप, परियोजना आधारित सिकाइ, डिजिटल मार्केटिङ, डेटा विश्लेषण, उद्यमशीलता तथा आधुनिक व्यवस्थापन सीपलाई अझ प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिए BBS प्रति विद्यार्थीको आकर्षण र गम्भीरता बढाउन सकिन्छ।
विदेश जानु गलत होइन, तर नेपालमा पढाइलाई ‘ब्याकअप’ मात्र नबनाऔँ
विद्यार्थी विदेश अध्ययनका लागि जान चाहनु आफैंमा गलत विषय होइन। विश्वव्यापी शिक्षा र रोजगारीको अवसर खोज्नु आजको पुस्ताको स्वाभाविक आकांक्षा पनि हो।
तर विदेश जाने तयारीका क्रममा नेपालमा प्राप्त भइरहेको स्नातक शिक्षालाई केवल ‘भिसा नलागेसम्मको अस्थायी व्यवस्था’ बनाउने प्रवृत्तिले भने नेपालको उच्च शिक्षाको संस्कृतिमाथि दीर्घकालीन प्रश्न उठाउन सक्छ।
BBS मा भर्ना हुने विद्यार्थीले पनि आफूले रोजेको विषयलाई सम्मानपूर्वक पूरा गर्ने प्रतिबद्धता लिन आवश्यक छ। विदेश जाने अवसर प्राप्त भएमा पनि आफ्नो शैक्षिक यात्रामा त्यसको प्रभावबारे जिम्मेवार निर्णय लिनुपर्छ।
अब बहस BBS को होइन, हाम्रो शैक्षिक सोचको हो
BBS को वास्तविक चुनौती विद्यार्थी संख्या घट्नु वा बढ्नु मात्र होइन; यसलाई विद्यार्थी र समाजले कस्तो दृष्टिले हेर्छन् भन्ने हो।
यदि एउटा स्नातक कार्यक्रमलाई केवल विदेश जाने प्रक्रियाको ‘ब्रिज’ का रूपमा प्रयोग गर्न थालियो भने त्यसले कार्यक्रमको प्रतिष्ठामात्र होइन, त्यसमा इमानदारीपूर्वक अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीको शैक्षिक यात्रामाथि समेत प्रश्न उठाउन सक्छ।
त्यसैले अब आवश्यकता BBS लाई कमजोर देखाउने होइन, यसको शैक्षिक मूल्य, व्यावसायिक सम्भावना र सामाजिक प्रतिष्ठालाई पुनः बलियो बनाउने बहस सुरु गर्नु हो।
विद्यार्थी विदेश जाऊन् वा नेपालमै बसून्—तर स्नातक शिक्षा कुनै अस्थायी पार्किङ होइन, भविष्य निर्माण गर्ने आधार हो भन्ने सोच स्थापित गर्न जरुरी छ।
