भक्तपुर, वैशाख ६ । ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको बिस्का जात्रा यस वर्ष पनि उत्साहभन्दा बढी अव्यवस्था र लापरवाहीका घटनासँगै सम्पन्न भएको छ। भक्तपुरका विभिन्न स्थानमा रथ तान्ने क्रममा निजी घर, झ्याल तथा पुराना सम्पदामा क्षति पुगेको छ, जसले व्यवस्थापन र जिम्मेवारीबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
विशेषगरी सुकुलढोका क्षेत्रमा भैरवनाथको रथ अनियन्त्रित रूपमा तानिँदा एक निजी घरको झ्याल पूर्ण रूपमा फुटेको छ भने वरपरका इँटा तथा काठका संरचनामा समेत क्षति पुगेको देखिएको छ।
“जोखिमलाई निमन्त्रणा”
स्थानीयका अनुसार रथ तान्ने क्रममा कुनै स्पष्ट समन्वय, नियन्त्रण वा सावधानी अपनाइएको थिएन। रथमा जेष्ठ नागरिक तथा भैलनायोहरू विराजमान हुँदाहुँदै पनि भीडले जथाभावी र तीव्र रूपमा तान्दा ठूलो दुर्घटना हुन सक्ने अवस्था बनेको थियो।
एक स्थानीय प्रत्यक्षदर्शी भन्छन्, “रथ ठोकियो, पछाडि तान्न भनें—तर पछाडिका मानिसले नतानी डोरीमाथि उभिएर बसिदिए। अगाडिबाट जबर्जस्ती तानिँदा रथ भाँचिन्छ, घरमा क्षति हुन्छ भनेर सम्झाउँदा उल्टै आक्रामक व्यवहार देखाइयो। त्यसपछि बाध्य भएर घर फर्किनुपर्यो।”
रथमाथि जुत्ता र अराजक व्यवहार
यस वर्षको जात्रामा रथमाथि जुत्ता लगाएर बस्ने, मनपरी चढ्ने तथा भीडले नियन्त्रण गुमाउने प्रवृत्ति पनि व्यापक रूपमा देखिएको छ। परम्परागत रूपमा पवित्र मानिने रथमा यस्तो व्यवहारले सांस्कृतिक मर्यादामाथि प्रश्न उठाएको छ।
स्थानीयहरूका अनुसार यसले रथको संरचनामा अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्नुका साथै तान्ने क्रममा जोखिम झन् बढाएको छ।
मौन दर्शक बनेका निकाय
स्थानीय बासिन्दाहरूले गम्भीर गुनासो गरेका छन् कि वर्षेनी यस्ता घटना दोहोरिँदा पनि सम्बन्धित निकायहरू मौन देखिन्छन्।
गुठी संस्थान, स्थानीय तह, प्रहरी प्रशासन र सरोकारवाला निकायहरू सबै “मुखदर्शक” जस्तै बनेको आरोप लगाइएको छ।
एक स्थानीयको भनाइ छ, “बर्सेनि निजी घरमा क्षति पुग्छ, तर न त उचित व्यवस्थापन हुन्छ, न त जिम्मेवारी लिने कोही देखिन्छ। यो अत्यन्त दुःखद हो।”
बैठक र तालिका—केवल औपचारिकता?
हरेक वर्ष जात्राअघि सरोकारवालाहरूबीच बैठक बस्ने र तालिका सार्वजनिक गरिने गरिन्छ। तर व्यवहारमा ती निर्णयहरू कार्यान्वयन नभएको गुनासो बढ्दो छ।
स्थानीयहरू प्रश्न गर्छन्— “यदि यति अव्यवस्था हुने हो भने, ती बैठक र तालिकाको औचित्य के?”
पुस्तागत समस्या कि व्यवस्थापनको असफलता?
घटनापछि सामाजिक विश्लेषण पनि सुरु भएको छ। कतिपय स्थानीयहरू आजको पुस्तामा सहकार्यभन्दा अराजकता र तमाशातर्फ आकर्षण बढेको बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार:
- भीडमा अनुशासनको अभाव
- जिम्मेवारीबोधको कमी
- सामाजिक तथा नागरिक चेतनाको गिरावट
जस्ता समस्याहरू प्रस्ट देखिएका छन्।
“आजका पुस्ता सहकार्यभन्दा तमाशामा रमाउने जस्ता देखिन्छन्,” एक स्थानीयले भने, “अब नैतिक, सामाजिक र नागरिक उत्तरदायित्वका शिक्षा व्यवहारमै लागू गर्न अत्यन्त आवश्यक भइसकेको छ।”
परम्परा जोगाउने कि क्षति सहने?
सम्पदाविद्हरूका अनुसार यस्ता घटनाले परम्परा जोगाउने नाममा भइरहेको लापरवाहीले उल्टै सांस्कृतिक धरोहर र स्थानीय बस्तीमा नोक्सानी पुर्याइरहेको संकेत गर्छ।
निजी सम्पत्तिमा क्षति, सम्पदामा असर र मानवीय जोखिम—यी सबैले व्यवस्थापन सुधारको आवश्यकता औंल्याएका छन्।
सुधारको आवश्यकता
स्थानीय तथा विज्ञहरूले अब निम्न उपायहरू तत्काल लागू गर्नुपर्ने बताएका छन्:
- रथ तान्ने स्पष्ट नियम र कडाइका साथ कार्यान्वयन
- प्रशिक्षित स्वयंसेवकको पर्याप्त परिचालन
- रथमाथि चढ्ने तथा व्यवहारसम्बन्धी कडाइ
- प्रभावकारी भीड नियन्त्रण
- क्षति भएमा उत्तरदायित्व र क्षतिपूर्ति व्यवस्था
भक्तपुर क्षेत्र जस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा मनाइने यस्तो ऐतिहासिक जात्रालाई सुरक्षित र मर्यादित बनाउन अब गम्भीर कदम चाल्नुपर्ने देखिएको छ।
अन्त्यमा, स्थानीयहरूको एउटै प्रश्न अझै अनुत्तरित छ “परम्परा जोगाउने नाममा हामी कहिलेसम्म यस्तै लापरवाही सहिरहने?”
