काठमाडौं, माघ ६ । पछिल्लो समय शहरदेखि गाउँसम्म प्रि–स्कूलहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। आकर्षक भवन, अंग्रेजी नाम, चम्किला विज्ञापन र ‘Early Learning’ जस्ता शब्दले अभिभावकलाई सजिलै आकर्षित गर्ने गरेका छन्। तर सबै प्रि–स्कूल साना बच्चाको सर्वाङ्गीण विकासका लागि उपयुक्त हुँदैनन् भन्ने यथार्थलाई अभिभावकहरूले गम्भीरतापूर्वक बुझ्न आवश्यक छ।
बालविज्ञहरूका अनुसार प्रि–स्कूल बच्चाको औपचारिक शिक्षाको सुरुवाती आधार हो। यही चरणमा गरिएको गलत छनोटले बच्चामा डर, दबाब, सिकाइप्रति अरुचि र व्यवहारिक समस्या समेत देखिन सक्छ।
प्रचार होइन, शिक्षण पद्धति हेर्नु आवश्यक
धेरै प्रि–स्कूलहरू नाम र बाहिरी सजावटमा मात्र केन्द्रित देखिन्छन्। तर सही प्रि–स्कूल भनेको बालकेन्द्रित, खेलमार्फत सिकाइ हुने वातावरण हो। अत्यधिक होमवर्क, जबरजस्ती पढाइ र प्रतिस्पर्धात्मक दबाब दिने प्रि–स्कूल साना बच्चाका लागि हानिकारक हुन सक्छन्।
सबै शिक्षक योग्य र प्रशिक्षित हुँदैनन्
सबै प्रि–स्कूलमा कार्यरत शिक्षकहरू बाल मनोविज्ञान र प्रारम्भिक शिक्षा सम्बन्धी तालिम प्राप्त हुन्छन् भन्ने छैन। अनुभवहीन, अधैर्य वा कडा व्यवहार गर्ने शिक्षक भएका प्रि–स्कूलले बच्चाको आत्मविश्वासमा नकारात्मक असर पार्न सक्छन्। त्यसैले शिक्षकको व्यवहार, तालिम र बच्चासँगको अन्तरक्रिया बुझ्नु अत्यन्त जरुरी हुन्छ।
सुरक्षित वातावरणको अभाव पनि समस्या
सबै प्रि–स्कूल सुरक्षित हुन्छन् भन्ने सोच पनि भ्रम मात्र हो। कतिपय प्रि–स्कूलमा असुरक्षित खेल सामग्री, भीडभाड, सरसफाइको कमी र आपतकालीन तयारीको अभाव देखिन्छ। साना बच्चाका लागि यस्तो वातावरण जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
धेरै विद्यार्थी, कम ध्यान
एकै कक्षामा धेरै बच्चा राख्ने प्रि–स्कूलमा शिक्षकले प्रत्येक बच्चालाई आवश्यक व्यक्तिगत ध्यान दिन सक्दैनन्। कम विद्यार्थी–शिक्षक अनुपात नभएको प्रि–स्कूलमा बच्चाको सिकाइ र व्यवहार विकास प्रभावकारी हुँदैन।
पाठ्यक्रमको नाममा दबाब
कतिपय प्रि–स्कूलले ‘फास्ट लर्निङ’ को नाममा बच्चालाई उमेरअनुसार नहुने शैक्षिक दबाब दिन्छन्। सही प्रि–स्कूलले अक्षर र अंकभन्दा पहिले भाषा विकास, सामाजिक व्यवहार, अनुशासन, खेल, सिर्जनशीलता र आत्मअभिव्यक्ति मा ध्यान दिनुपर्छ।
अभिभावकसँग संवाद नगर्ने प्रि–स्कूल
अभिभावकसँग नियमित संवाद, प्रगति जानकारी र सुझाव आदानप्रदान नगर्ने प्रि–स्कूल बच्चाको विकासप्रति गम्भीर छैनन् भन्ने संकेत हुन सक्छ। घर र विद्यालयबीचको सहकार्य बिना सन्तुलित विकास सम्भव हुँदैन।
सबै प्रि–स्कूल राम्रो हुँदैनन्, न त सबै चम्किला नाम र भवनले गुणस्तरको ग्यारेन्टी दिन्छन्। आफ्ना साना बच्चाका लागि प्रि–स्कूल छान्दा प्रचार होइन, व्यवहार; नाम होइन, शिक्षण गुणस्तर; सुविधा होइन, सुरक्षा र माया हेर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
अभिभावकहरूले प्रि–स्कूलको प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने, शिक्षकसँग कुराकानी गर्ने र बच्चाको स्वभाव तथा आवश्यकताअनुसार सोचविचार गरेर मात्र निर्णय लिनु आजको आवश्यकता बनेको छ।
