काठमाडौं, कार्तिक १९ । नेपालमा पछिल्लो ६२ वर्षको पर्यटन इतिहास हेर्दा विदेशी पर्यटक आगमनको औसत वार्षिक वृद्धिदर १५ प्रतिशत रहेको देखिन्छ। तर, पछिल्लो सात वर्षयता नेपालको पर्यटन क्षेत्र अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन। कोभिड–१९ महामारीअघि सन् २०१९ मा कायम भएको विदेशी पर्यटक आगमनको रेकर्ड अझै तोडिन नसक्दा पर्यटन व्यवसायीहरू चिन्तित बनेका छन्।
सन् २०१९ मा नेपालमा कुल ११ लाख ९७ हजार विदेशी पर्यटक भित्रिएका थिए। तीमध्ये ९ लाख ९५ हजार हवाई मार्गबाट र २ लाख १ हजार सडक मार्गबाट नेपाल आएका थिए। त्यसपछि कोरोना महामारीका कारण पर्यटक आगमनमा ठूलो गिरावट आयो। सन् २०२० मा पर्यटक आगमन ८० प्रतिशतले घटेको थियो भने सन् २०२१ मा थप ३४ प्रतिशतले गिरावट आएपछि पर्यटक संख्या करिब १ लाख ५० हजारमा सीमित भएको थियो।
सन् २०२३ देखि नेपालको पर्यटन क्षेत्र पुनरुत्थानको चरणमा रहे पनि सन् २०१९ को पर्यटक आगमनको तथ्यांक पार गर्न सकेको छैन। जबकि विश्वका अधिकांश प्रमुख पर्यटन गन्तव्यले सन् २०२४ मै महामारीअघिको पर्यटक आगमनको स्तर हासिल गरिसकेका थिए।
विश्व पर्यटनमा तीव्र पुनरुत्थान, नेपाल भने पछाडि
यूएन टुरिजमले सन् २०२४ को जुलाईमा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२४ को जनवरीदेखि जुलाईसम्म कतारमा पर्यटक आगमन सन् २०१९ को सोही अवधिको तुलनामा १४७ प्रतिशतले बढेको थियो।
यही अवधिमा अल्बानियामा ९३ प्रतिशत, साउदी अरबमा ७३ प्रतिशत र जापानमा १६ प्रतिशतले पर्यटक आगमन वृद्धि भएको थियो। माल्दिभ्सले त सन् २०२३ को मे महिनामै महामारीअघिको पर्यटक आगमनको तथ्यांक पार गरिसकेको थियो।
क्षेत्रगत रूपमा हेर्दा सन् २०१९ को तुलनामा सन् २०२४ को जनवरीदेखि जुलाईसम्म युरोपमा पर्यटक आगमन १ प्रतिशत, मध्यपूर्वमा २३ प्रतिशत र अफ्रिकामा ७ प्रतिशतले बढेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
तर, नेपालमा भने पर्यटक आगमनको पुनरुत्थान अपेक्षाकृत सुस्त देखिएको छ। सन् २०२४ मा पर्यटक आगमन १३ प्रतिशतले बढेकोमा सन् २०२५ मा वृद्धिदर घटेर १.२९ प्रतिशतमा सीमित भएको थियो। सन् २०२४ मा ११ लाख ४७ हजार पर्यटक नेपाल आएका थिए भने सन् २०२५ मा यो संख्या बढेर ११ लाख ६२ हजार पुगेको थियो।
२०२६ मा १२ लाख पर्यटक पुग्ने अपेक्षा
सन् २०२६ को अक्टोबरसम्म नेपालमा १० लाख ८ हजार ६१६ विदेशी पर्यटक भित्रिएका छन्। यस वर्षको पर्यटक आगमनको मासिक तथ्यांक हेर्दा अक्टोबरमा सबैभन्दा बढी पर्यटक नेपाल आएका छन्।
जनवरीमा ९२ हजार, फेब्रुअरीमा १ लाख ५ हजार, मार्चमा १ लाख २० हजार, अप्रिलमा १ लाख ७ हजार, मेमा १ लाख २ हजार, जुनमा ९१ हजार, जुलाईमा ७६ हजार, अगस्टमा ९१ हजार, सेप्टेम्बरमा ८८ हजार र अक्टोबरमा १ लाख ३२ हजार पर्यटक नेपाल आएका हुन्।
सन् २०२६ मा १२ लाख पर्यटक पुर्याउन नोभेम्बर र डिसेम्बरमा थप करिब २ लाख पर्यटक भित्रिनुपर्नेछ। गत वर्षको तथ्यांकलाई आधार मान्दा भने यस वर्ष १२ लाख पर्यटक पुग्ने सम्भावना देखिन्छ। सन् २०२५ को नोभेम्बरमा १ लाख १६ हजार र डिसेम्बरमा ९८ हजार गरी कुल २ लाख १४ हजार पर्यटक नेपाल आएका थिए।
यद्यपि, १२ लाख पर्यटकको लक्ष्य हासिल भए पनि सन् २०१९ को ११ लाख ९७ हजार पर्यटक आगमनको तथ्यांक पार गर्नु मात्र नेपालको पर्यटन क्षेत्रका लागि पर्याप्त उपलब्धि नहुने देखिन्छ। विश्व पर्यटन बजारमा अन्य देशले हासिल गरेको वृद्धिको तुलनामा नेपालको प्रगति अझै सुस्त छ।
पर्यटक बढ्न नसक्दा होटल व्यवसायी चिन्तित
नेपालमा पछिल्लो समय धमाधम नयाँ तारे होटलहरू खुलिरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा लगानी बढ्दै गए पनि अपेक्षित रूपमा विदेशी पर्यटक आगमन बढ्न नसक्दा पर्यटन व्यवसायीहरू चिन्तित बनेका छन्।
सरकारले सन् २०२७ लाई आरोग्य पर्यटन वर्षका रूपमा मनाउने तयारी गरिरहेको भए पनि पर्यटन क्षेत्रका महत्वपूर्ण संस्थाहरू नेतृत्वविहीन अवस्थामा छन्। पछिल्लो चार महिनादेखि नेपाल पर्यटन बोर्ड र नेपाल वायुसेवा निगम निमित्तको भरमा सञ्चालन भइरहेका छन्।
पर्यटन क्षेत्रको दीर्घकालीन रणनीति, अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रवर्द्धन, हवाई सम्पर्क विस्तार तथा प्रभावकारी नेतृत्वको अभावले नेपालको पर्यटन पुनरुत्थानमा चुनौती थपिएको व्यवसायीहरूको चिन्ता छ।
भारतबाट पर्यटक आगमनमा सुधार, चीन र अन्य बजार कमजोर
सन् २०२६ को अक्टोबरसम्म नेपालमा सबैभन्दा बढी पर्यटक भारतबाट आएका छन्। भारतबाट १ लाख ८७ हजार, चीनबाट ७७ हजार र अमेरिकाबाट ६९ हजार पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन्।
भारतबाट आउने पर्यटकको संख्या सन् २०१९ मा २ लाख ५४ हजार थियो। सन् २०२४ मा यो संख्या २ लाख १७ हजार पुगेकोमा सन् २०२५ मा बढेर २ लाख ९२ हजार पुगेको थियो।
तर, चीनबाट आउने पर्यटकको संख्या भने उल्लेख्य रूपमा घटेको छ। सन् २०१९ मा चीनबाट १ लाख ६९ हजार पर्यटक नेपाल आएका थिए। सन् २०२४ मा यो संख्या घटेर १ लाख १ हजार, सन् २०२५ मा ९५ हजार र सन् २०२६ को अक्टोबरसम्म ७७ हजारमा सीमित भएको छ।
कोभिड महामारीपछि चीनबाट आउने पर्यटकको संख्या करिब ९२ हजारले घटेको देखिन्छ। त्यस्तै, भारतबाट आउने पर्यटकको संख्या पनि सन् २०१९ को तुलनामा करिब ६६ हजारले घटेको तथ्यांकले देखाउँछ।
श्रीलंका र थाइल्याण्डबाट आउने पर्यटकमा ठूलो गिरावट
नेपालको पर्यटन बजारमा महत्वपूर्ण मानिएका श्रीलंका र थाइल्याण्डबाट आउने पर्यटकको संख्यामा पनि ठूलो गिरावट आएको छ।
सन् २०१९ मा श्रीलंकाबाट ५६ हजार ३१६ पर्यटक नेपाल आएका थिए। तर, सन् २०२६ को पहिलो १० महिनामा श्रीलंकाबाट जम्मा ५ हजार ६५० पर्यटक मात्रै नेपाल आएका छन्।
त्यस्तै, सन् २०१९ मा थाइल्याण्डबाट ४१ हजार ६६० पर्यटक नेपाल आएका थिए। यस वर्षको अक्टोबरसम्म भने थाइल्याण्डबाट ६ हजार ६७६ पर्यटक मात्रै नेपाल आएका छन्।
परम्परागत पर्यटक स्रोत बजारबाट आउने पर्यटकको संख्यामा आएको गिरावटले नेपालको पर्यटन क्षेत्रको पुनरुत्थानलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।
पर्यटक आगमनको संख्या मात्र होइन, बजार विस्तार पनि चुनौती
नेपालमा पर्यटक आगमनको संख्या क्रमशः बढिरहेको भए पनि प्रमुख पर्यटक स्रोत बजारबाट आउने पर्यटकको संख्यामा आएको गिरावट, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा र पर्यटन प्रवर्द्धनको प्रभावकारिताले नेपालको पर्यटन क्षेत्रको आगामी दिशा निर्धारण गर्ने देखिन्छ।
नयाँ होटल तथा पूर्वाधारमा लगानी बढिरहेको अवस्थामा पर्यटक आगमनको वृद्धि पनि सोहीअनुसार हुन नसक्दा पर्यटन क्षेत्रले अपेक्षित लाभ लिन सकेको छैन।
सन् २०२६ मा १२ लाख पर्यटकको लक्ष्य हासिल हुने सम्भावना रहे पनि महामारीअघिको रेकर्ड पार गर्न र विश्व पर्यटन बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न नेपालले नयाँ पर्यटक स्रोत बजारको खोजी, प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारप्रसार, हवाई सम्पर्क विस्तार र पर्यटन क्षेत्रको संस्थागत नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
