काठमाडौं, असोज ८ । शहरका प्रमुख चोक, सपिङ मल, सार्वजनिक स्थल तथा डिजिटल डिस्प्लेहरूमा प्रायः सेलिब्रिटी, मनोरञ्जन र व्यावसायिक विज्ञापनका सामग्री देखिन्छन्। तर, यिनै सार्वजनिक स्थानमा देशका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता तथा आविष्कारकका तस्वीर राखेर उनीहरूको योगदानबारे जानकारी दिन थालियो भने कस्तो प्रभाव पर्ला?
चीनका विभिन्न शहरमा देखिएको एउटा रोचक अभ्यासले यही प्रश्नलाई जन्म दिएको छ। त्यहाँ केही प्रमुख आउटडोर विज्ञापन तथा डिजिटल डिस्प्लेको स्थानमा चर्चित वैज्ञानिक तथा अनुसन्धानकर्ताका तस्वीर राख्न थालिएको छ। कियान सुएसेन, देङ जियासियान, युआन लङपिङ र तु युयुजस्ता वैज्ञानिकका योगदानलाई सार्वजनिक स्थानमार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने प्रयास गरिएको छ।
यसको उद्देश्य वैज्ञानिकलाई सेलिब्रिटी र व्यावसायिक ब्रान्डले पाउने जस्तै सार्वजनिक दृश्यता दिनु तथा विज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई पनि युवाका लागि प्रेरणादायी क्षेत्रका रूपमा स्थापित गर्नु हो।
अब प्रश्न उठ्छ—यस्तो अभियान नेपालमा पनि लागू गरियो भने?
नेपालका प्रमुख शहरका चोक, सार्वजनिक पार्क, सपिङ मल, विमानस्थल, विश्वविद्यालय क्षेत्र तथा डिजिटल होर्डिङ बोर्डमा नेपाली वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, चिकित्सक, आविष्कारक तथा प्रविधिविज्ञका तस्वीर राख्न सकिन्छ।
नेपालमा विज्ञान, प्रविधि, चिकित्सा, कृषि, वातावरण, सूचना प्रविधि तथा अनुसन्धानका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थुप्रै व्यक्तित्व छन्। उनीहरूको काम, उपलब्धि र संघर्षका कथालाई सार्वजनिक स्थानमा प्रस्तुत गर्न सके नयाँ पुस्ताले आफ्नै देशका वैज्ञानिकलाई प्रेरणाको स्रोतका रूपमा हेर्न सक्ने वातावरण बन्न सक्छ।
कल्पना गरौँ, कुनै डिजिटल स्क्रिनमा कुनै चर्चित कलाकार वा ब्रान्डको विज्ञापनसँगै केही समय नेपालको कुनै वैज्ञानिकको तस्वीर देखिन्छ। तस्वीरसँगै उनले गरेको अनुसन्धान, आविष्कार वा समाजमा पुर्याएको योगदानबारे केही शब्द पनि उल्लेख गरिएको हुन्छ। यस्तो दृश्यले बालबालिका र युवाको मनमा स्वाभाविक रूपमा एउटा प्रश्न जन्माउन सक्छ—“म पनि भविष्यमा वैज्ञानिक बन्न सक्छु कि?”
यस्तो अभियानको उद्देश्य सेलिब्रिटी वा व्यावसायिक विज्ञापनलाई हटाउनु मात्र होइन। बरु सार्वजनिक दृश्यतामा ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई पनि समान रूपमा स्थान दिने संस्कृतिको विकास गर्नु हो।
नेपालका स्थानीय तह, विश्वविद्यालय, विद्यालय, निजी क्षेत्र तथा सञ्चारमाध्यमले सहकार्य गरेर यस्तो अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्। विशेषगरी महानगरपालिका तथा नगरपालिकाका डिजिटल डिस्प्ले, सार्वजनिक सूचना बोर्ड र सार्वजनिक स्थललाई यसका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
हामीले बालबालिकालाई सफलताको उदाहरण देखाउँदा प्रायः कलाकार, खेलाडी वा सामाजिक सञ्जालका चर्चित व्यक्तित्वलाई अगाडि राख्छौँ। अब त्यसमा वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, आविष्कारक र ज्ञानका क्षेत्रमा योगदान गर्ने व्यक्तित्वलाई पनि जोड्ने हो कि?
यदि नेपालका शहरका भित्तामा विज्ञापनसँगै विज्ञानका कथा देखिन थाले भने, सायद कुनै दिन त्यही तस्वीर हेरेर हुर्किएको एउटा बच्चाले आफ्नो भविष्यको सपना पनि त्यहीँ भेट्न सक्छ।
त्यसैले प्रश्न केवल “वैज्ञानिकका तस्वीर कहाँ राख्ने?” भन्ने होइन,
“हामीले नयाँ पुस्तालाई कसलाई आफ्नो आदर्शका रूपमा देखाइरहेका छौँ?” भन्ने पनि हो।
